Tegenover de aula in het hoofdgebouw, onder het toeziend oog van VU-oprichter Abraham Kuyper, hangen twee plaquettes ter nagedachtenis aan de gevallenen van de Tweede Wereldoorlog. Deze zijn in 1952 geplaatst in de hal van het toenmalige universiteitsgebouw aan Keizersgracht 162 en vanaf de jaren zestig tegenover de aula in het hoofdgebouw van de Vrije Universiteit aan de De Boelelaan. Recent zijn alle namen uitgezocht en zijn hun verhalen bij elkaar gebracht in het boek Een oorlogsplaquette ontrafeld. Universitair docent, Holocaust en oral history specialist Bettine Siertsema geeft hier een inkijkje.

Click here for the English text

Door Bettine Siertsema

oorlogsplaquette.jpg

De Vrije Universiteit hoeft zich niet te schamen voor haar oorlogsverleden. Een aansprekende gebeurtenis als de rede die professor Cleveringa in Leiden uitsprak als protest tegen het ontslag van zijn Joodse collega’s ontbreekt weliswaar, maar een flink aantal studenten en hoogleraren waren actief in het verzet, wat sommigen van hen het leven heeft gekost. Daarvan legt de plaquette in de hal tegenover de ingang van de aula getuigenis af. 

Die plek heet wel prominent te zijn, maar dat valt nogal mee: je loopt er gemakkelijk aan voorbij en ik moet de eerste student nog tegenkomen die hem op eigen gelegenheid ontdekt heeft en er is stil blijven staan. De gedenkplaat is nogal karig met informatie. Geboorte- en sterfjaren ontbreken, evenals de rol die de herdachte mensen speelden in de VU-gemeenschap, de ‘Civitas Academica’, en de wijze waarop zij het leven lieten. Uit de namenlijst is zelfs het onderscheid tussen mannen en vrouwen niet af te lezen. Die beknoptheid zal ongetwijfeld ingegeven zijn door het grote aantal van 91 namen. Meer informatie zou de plaquette tot reusachtige proporties hebben doen uitdijen.

Wie de gedenkplaat aandachtig bekijkt, zal het opvallen dat de namenlijst in drie rijen enkele onregelmatigheden bevat: de onderste naam van elke rij wijkt af van de alfabetische volgorde die daarboven wordt aangehouden en bovendien is er zichtbaar een strookje brons aan toegevoegd, kennelijk om nog een 91e naam, E. Jüdell, te kunnen plaatsen. Kennelijk is pas later besloten deze laborante in de lijst op te nemen. Zij is een van de drie vrouwen – de andere zijn twee Joodse studentes – wat waarschijnlijk een redelijke afspiegeling is van de getalsmatige verhouding tussen de seksen op de universiteit in de jaren veertig. 

Deze informatie is te vinden in het boek Een oorlogsplaquette ontrafeld (Amsterdam: Boom, 2020), dat de achtergrond geeft van de totstandkoming van de gedenkplaat en van alle personen die erop genoemd staan. George Harinck schetst in het eerste hoofdstuk het hele besluitvormingsproces. Het is in zekere zin vermakelijke lectuur. Het gaat niet alleen over de verschillende betrokken partijen die allemaal hun eigen visie hadden, en de onderlinge machtsverhoudingen die een rol speelden, maar ook de beslispunten die in de uiteindelijke formulering en andere keuzes opgelost dienden te worden: wie kan gerekend worden tot de VU-gemeenschap, ook alumni, of studenten van andere universiteiten die maar een paar maanden ingeschreven hebben gestaan? Hoort iemand die in gevangenschap een natuurlijke dood stierf (zoals Edith Jüdell) erbij, of iemand die bij een geallieerde beschieting omkwam, of die tijdens zijn vlucht verdronk? Vallen zij allen onder de formulering dat zij het leven hebben gelaten ‘voor Vaderland en Vrijheid’? In het grote laatste hoofdstuk hebben Wim Berkelaar en Tjeerd de Jong de resultaten van hun minutieuze historische speurwerk samengebracht in de biografietjes van alle op de plaquette vermelde personen. 

Misschien dat de tweede plaquette, wat vreemd onder de eerste hangend, een uitdrukking is van de nooit helemaal bevredigende compromissen die onvermijdelijk zijn in zo’n besluitvormingsproces. Professor Ko (Jacobus) Oranje was in 1943 aangetreden als rector magnificus en speelde een belangrijke rol in het verzet, behalve het coördineren van allerlei verzetsacties en vluchtlijnen zette hij met zijn collega Victor Rutgers ook een systeem op waardoor studenten na de sluiting van de universiteiten bij de hoogleraren thuis clandestien onderwijs konden volgen en tentamens konden doen. Hij overleed binnen een jaar na de bevrijding en hoorde dus niet thuis op de plaquette. Met de onderaan hangende tweede plaquette als inventieve oplossing heeft men geprobeerd hem toch recht te doen, daarmee tegelijk onderstrepend dat de VU zichzelf – niet helemaal terecht overigens – als ‘verzetsuniversiteit’ zag. Het boek Een oorlogsplaquette ontrafeld geeft de eigenlijk onmisbare achtergrond van de namen en andere keuzes die aan de twee plaquettes ten grondslag liggen.

 

dr. Bettine Siertsema is universitair docent aan de VU, bij Geesteswetenschappen en onderzoeksinstituut CLUE+, gespecialiseerd in Holocaust literatuur en oral history.

 

Verder lezen: Wim Berkelaar, Ab Flipse, George Harinck (red.), Tjeerd de Jong en Gert van Klinken, Een oorlogsplaquette ontrafeld. Het herdenkingsmonument 1940-1945 van de Vrije Universiteit Amsterdam (Uitgeverij Boom, Amsterdam, 2020)

 

Kijk voor alle verhalen in deze expositie op: VU-voorwerpen en hun verhalen | 140 jaar Vrije Universiteit Amsterdam


Deel dit artikel